Persoonlijk voorwoord

Per angusta ad augusta

Ik leef zelf in een intellectuele omgeving van vrienden en kennissen die met politiek bezig zijn, na­denken over de huidige toestand van de wereld en vrijwel zonder uitzondering opvattingen hebben over hoe we van de huidige, in hun ogen onrechtvaardige samenleving, tot een meer rechtvaardige en vreedzame maatschappij zouden kunnen komen.

Mijn punt is hier niet dat men het met hun politieke en maatschappelijke opvattingen eens zou moe­ten zijn. De inhoud van hun ideeën komt in deze studie dan ook niet ter sprake. Mijn probleem ligt elders. Ik vind de strategieën waarmee zij de door hen gewenste en nastrevenswaardige toestand denken te kun­nen realiseren vaak naïef en gebaseerd op verkeerde veronderstellingen over hoe sa­menlevingen functio­neren en, vooral, over hoe daarin doelgericht maatschappelijke verandering tot stand kan worden ge­bracht.

Indachtig Sun Tzu en zijn The Art of War zou ik mijn dierbare vrienden daarom willen toeroepen: als je de wereld wilt veranderen, moet je eerst begrijpen hóe die wereld verandert. En als je in de politiek je ‘te­genstanders’ wilt verslaan, moet je hen kennen: hun motieven begrijpen, weten waar­om zij handelen zo­als zij handelen en vooral begrijpen hoe hun ideeën ooit zo maatschappelijk werkzaam konden worden dat zij de bestaande ordening zijn gaan bepalen.

Deze studie probeert op dat punt te helpen.

Ik heb mijn opvattingen over de samenleving daarbij zo wetenschappelijk mogelijk proberen te for­muleren. Dat betekent dat de in deze studie beschreven sociologische en psychologische mechanis­men open moeten staan voor toetsing, falsificatie en stapsgewijze verbetering. Ik kan het fout heb­ben. Onderdelen van de theorie kunnen onjuist blijken en de theorie kan ongetwijfeld beter.

Mijn studie politicologie, in de jaren zeventig van de twintigste eeuw aan de Vrije Universiteit in Amster­dam, bleek opeens verrassend bruikbaar toen ik over deze vragen begon na te denken. De afzonderlijke ideeën die ik gebruik zijn zeker niet allemaal nieuw en ik heb mij laten inspireren door vele oorspronkelij­ke denkers. Norbert Elias mag daarbij uitdrukkelijk worden genoemd. Wat mogelijk wél nieuw is, is de wijze waarop ik verschillende bestaande inzichten over civiliseren, macht, instituties en maatschappelijke verandering heb samengebracht in één samenhangende theo­rie.

Daaruit volgt ook een belangrijke toets voor die theorie. Als zij enigszins klopt, moeten de beschre­ven me­chanismen niet alleen gelden voor politieke opvattingen waarmee iemand sympathiseert. Zij moeten werkzaam zijn ongeacht de inhoud van de nagestreefde politieke verandering. Historische maatschappe­lijke bewegingen en veranderingsprocessen bieden in ieder geval talrijke voorbeelden waarin de hier be­schreven mechanismen herkenbaar zijn.

Hoewel het in de theorie volledig besloten ligt, is deze studie bewust geen praktisch receptenboek voor aanstormende revolutionairen geworden. Toch denk ik dat kennisneming van deze visie een politiek ge­dreven burger iets belangrijks kan leren: welke inspanningen waarschijnlijk weinig zul­len opleveren, waarom sommige politieke strategieën telkens lijken vast te lopen en langs welke me­chanismen ideeën wél maatschappelijk werkzaam kunnen worden.

Ook die weg biedt geen garantie op succes. Wie de wereld wil veranderen, zal nog altijd over moei­lijke en soms nauwelijks begaanbare paden moeten gaan: Per angusta ad augusta.

Door moeilijkheden naar het hogere.

Daarom: The Art of Revolution.

Dick Ahles

Enkhuizen 5 september 2026

Samenvatting

The Art of Revolution ontwikkelt een algemene theorie over het ontstaan, de instandhouding en de verandering van maatschappelijke ordeningen. Uitgangspunt is dat ieder individu beschikt over een historisch gevormde persoonlijke civilisatie: een configuratie van opvattingen en veronderstellingen over de werkelijkheid, normen en waarden, gedragsrepertoires, doelen en idealen. Deze civilisatie ontstaat en verandert voortdurend door civiliseren: het proces waarin civilisatie-elementen worden gevormd, overgedragen, geïnternaliseerd, onderhouden, geïnterpreteerd, gewijzigd, versterkt, ver­zwakt of afgestoten.

Mensen leven en handelen in concrete sociale verbanden — kringen — zoals gezinnen, organisaties, verenigingen, politieke gemeenschappen en staten. Wanneer leden van een kring voldoende civilisa­tie-elementen delen om gemeenschappelijke verwachtingen, oordeelsvorming, samenwerking en sa­menhang mogelijk te maken, ontstaat een kringcivilisatie. Gedeelde elementen daarvan kunnen duur­zaam worden vastgelegd in instituties en samenhang krijgen in ideeënstelsels en narratieven. In­stitutionalisering maakt civilisatie-elementen minder afhankelijk van afzonderlijke dragers en kan de machtsbasis versterken van actoren die binnen of overeenkomstig die instituties handelen. Daar­door kunnen ideeën maatschappelijke macht krijgen.

De theorie beschrijft daarbij twee zichzelf versterkende mechanismen. In de legitimerende civilisatiel­us brengen kringcivilisaties instituties voort die gezag verkrijgen en vanuit dat gezag uit­gangspunten van dezelfde civilisatie bevestigen en legitimeren. In de reproductieve civilisatielus wor­den in­dividuen binnen bestaande kringcivilisaties geciviliseerd en dragen zij door hun daar­op ge­baseerde handelen vervolgens bij aan de reproductie van diezelfde civilisatie en haar insti­tuties. Socia­le sanc­tionering, waaronder pathologisering van afwijkende opvattingen, kan deze processen verder on­dersteunen.

Persoonlijke civilisaties, kringcivilisaties, sociale verhoudingen en instituties veranderen echter voort­durend en beïnvloeden elkaar wederzijds. Deze veranderingen verlopen niet noodzakelijk ge­lijktijdig, in hetzelfde tempo of in dezelfde richting. Daardoor kunnen spanningen ontstaan en kunnen veran­deringen zich vanuit één kring of institutie naar andere maatschappelijke ver­banden versprei­den. Maatschappelijke veranderingsprocessen hebben daarmee een recursief karakter: hun effecten wij­zigen opnieuw persoonlijke en kringcivilisaties, sociale verhoudingen en instituties en worden zo zelf oorzaken van verdere verandering. Zij hebben daarom niet noodzakelijk een duidelijk begin- of eind­punt. Doelgericht handelen kan in zulke processen een belangrijke rol spelen, maar maakt het maat­schappelijke veranderingsproces als geheel niet volledig doelgericht of beheersbaar.

Politieke verandering kan bovendien verschillen in de mate waarin zij ingrijpt in een bestaande kringcivilisatie. Zij kan betrekking hebben op alternatieve besluiten binnen reeds aanvaarde maatstav­en, op wijziging van afzonderlijke civilisatie-elementen, of op een samenhangend ge­heel van ele­menten waardoor ook een dominante kringcivilisatie en belangrijke instituties ter discussie komen te staan. Deze vormen zijn analytische categorieën en vormen in de maat­schappelijke werkelijkheid eerder een continuüm dan scherp gescheiden typen.

Een beweging kan ontstaan wanneer individuen en kringen duurzaam met elkaar verbonden raken rond een gedeeld of zich ontwikkelend ideeënstelsel. Zij hoeft niet één organisatie te vormen en kan organisch ontstaan of doelgericht worden gevormd en georganiseerd. Binnen een beweging kunnen verschillende kringen, organisaties, media en instituties elk een eigen functie vervullen bij het ontwikk­elen, interpreteren, verspreiden, reproduceren en institutionaliseren van civilisatie-elemen­ten. Naarmate een elite als richtinggevend wordt erkend, kan doelgerichte coördinatie en institutio­nalisering toenemen. Wanneer het ideeënstelsel ook buiten de eigen verbanden wordt geïnternali­seerd en maatschappelijk werkzaam wordt, kan de beweging een breder civilisatieproces op gang bren­gen.

De staat wordt binnen dit kader opgevat als een bijzondere territoriale kring waarop de algemene theorie van kringen van toepassing is. Binnen zijn territorium kunnen individuen zich niet door een­voudige uittreding aan collectief bindende regels onttrekken. De staat maakt aanspraak op het exclus­ieve legitieme gebruik van dwang en kan middelen verplicht laten afstaan voor collectieve doe­len. Zijn maatschappelijke werking berust echter ook op geïnternaliseerde en gereproduceerde le­gitimiteit. De bestuurlijke elite kan besluiten en machtsaanspraken legitimeren als dienend aan het al­gemeen belang zonder dat die legitimatie door alle burgers volledig wordt gedeeld.

The Art of Revolution beschrijft zo hoe maatschappelijke ordeningen zonder centraal ontwerp ont­staan en veranderen en hoe actoren daarin doelgericht veranderingen proberen te bewerkstelligen. De theorie verklaart hoe ideeën via civiliseren, kringvorming, bewegingen en institutionalisering maatschappelijke macht kunnen verkrijgen, zonder te veronderstellen dat de uitkomsten volledig door actoren kunnen worden beheerst.

The Art of Revolution: theorie

Theorie over civiliseren en maatschappelijke verandering

“For the present I should merely like to understand how it is possible that so many people, so many villages, so many cities, so many nations sometimes endure a single tyrant, who has no more power than they give him, who can harm them only to the extent that they are willing to endure it, and who could do them no injury unless they preferred to tolerate him rather than oppose him. It is remarkable, and at the same time so commonplace, that it should cause more sorrow than astonishment to see a million people bowed beneath the yoke of a wretched servitude, not because they are compelled to do so, but solely, it seems, because they are bewitched and fascinated by the name of one person, whose power they need not fear, since he is only one, and whose qualities they need not admire, since he is inhuman and cruel towards them.”

Étienne de La Boétie, The Discourse of Voluntary Servitude; originally La Servitude volontaire (manuscript, c. 1553; Dutch edition 1997)

“The social constraint towards self-constraint.”

— Norbert Elias (1933)

Persoonlijke civilisatie

Ieder individu beschikt op enig moment over een samenstel van opvattingen en veronderstellingen over de werkelijkheid, normen en waarden, gedragsrepertoi­res, doelen en idealen. Mensen hebben op­vattingen over wat bestaat en wat is ge­beurd, over oorzaken en gevolgen, over wat zij als geloof­waardige kennis be­schouwen en over welke personen of instituties zij vertrouwen. Zij hanteren maat­staven waarmee zij gedrag, personen en maatschappelijke toestanden als goed of slecht, juist of onjuist, wenselijk of onwenselijk beoordelen. Zij beschikken daar­naast over gedragsrepertoires: han­delingsmogelijkheden die zij in uiteenlopende sociale situaties kunnen toepassen. Ten slotte heb­ben zij voorstellingen van per­soonlijke of maatschappelijke toestanden en uitkomsten die zij na­strevenswaardig achten.

Deze elementen kunnen gezamenlijk worden beschouwd als de ideeën die inhoud geven aan wat hier de persoonlijke civilisatie van een individu wordt genoemd. Het begrip civilisatie heeft daarbij geen waarderende betekenis. Het zegt niet dat de ene persoon meer beschaafd, ontwikkeld of moreel beter is dan de andere. Het duidt de historisch gevormde configuratie aan waarmee een individu zijn omgev­ing interpreteert, situaties beoordeelt en daarin handelt.

Een persoonlijke civilisatie ontstaat niet op één bepaald moment en wordt even­min ooit definitief vol­tooid. Zij is het resultaat van een voortdurend proces van waarneming, opvoeding, onderwijs, er­varingen, mediagebruik en interactie met anderen. Vanaf de geboorte wordt een individu geconfron­teerd met gedragingen, verwachtingen, verklaringen, beoordelingen en handelwijzen van anderen. Som­mige daarvan worden overgenomen, andere verworpen, aangepast of later op­nieuw geïnterpret­eerd. Ook nieuwe ervaringen kunnen eerder gevormde opvattin­gen wijzigen, normen rela­tiveren, nieuwe doelen oproepen of bestaande gedrags­repertoires uitbreiden.

Dit voortdurende proces waardoor civilisatie-elementen worden gevormd, overge­dragen, geïnterna­liseerd, onderhouden, geïnterpreteerd, gewijzigd, versterkt, ver­zwakt of afgestoten, wordt hier civili­seren genoemd. Civiliseren is daarmee niet slechts opvoeding of onderwijs. Het omvat het gehe­le proces waardoor persoonlij­ke civilisaties gedurende het leven ontstaan en veranderen.

De persoonlijke civilisatie structureert in belangrijke mate het alledaagse denken, oordelen, willen en handelen van een individu. Zij bepaalt het gedrag echter niet mechanisch. De feitelijke uitkomst ont­staat in wisselwerking met persoonlijkheids­kenmerken en de concrete situatie. Mensen beschik­ken bovendien over verschil­lende, soms onderling tegenstrijdige civilisatie-elementen. Welke daar­van in een concrete situatie werkzaam worden, is mede afhankelijk van de kring en de sociale om­geving waarin iemand opereert.

Daarvoor is het nuttig onderscheid te maken tussen kringen en sferen. Een kring is een concreet en herkenbaar sociaal verband van individuen die door min of meer bestendige onderlinge verhoudingen met elkaar verbonden zijn en daardoor wederzijds afhankelijk zijn. Een gezin is een kring, evenals een onderneming, vere­niging, politieke organisatie of staat. Een sfeer is geen concrete kring, maar een ca­tegorie van kringen met een overeenkomstige maatschappelijke functie en daar­mee samenhan­gende karakteristieke rollen, verhoudingen en ver­wachtingen.

Eenzelfde individu kan tegelijkertijd deel uitmaken van verschillende kringen en zich daardoor bin­nen verschillende sociale omgevingen anders gedragen. Iemand kan in een bedrijf sterk hiërarchische verhoudingen vanzelfsprekend vinden en binnen het gezin juist nadrukkelijk gelijkwaardigheid na­streven. Gedragingen die in een sportvereniging passend zijn, kunnen binnen een rechtbank ongepast wor­den gevonden. Ook normen en waarden kunnen per sfeer verschillen en zelfs ge­deeltelijk met el­kaar in spanning staan. De persoonlijke civilisatie moet daarom niet worden opgevat als één volle­dig consistent stelsel dat in alle omstandigheden op dezelfde wijze tot uitdrukking komt.

Van persoonlijke civilisatie naar kringcivilisatie

Geen persoonlijke civilisatie is geheel gelijk aan die van enig ander individu. Ver­schillen in opvoe­ding, ervaringen, sociale posities, persoonlijkheidskenmerken en informatiebronnen maken volledige overeenstemming praktisch onwaarschijnlijk. Toch kunnen individuen voldoende civilisatie-ele­menten delen om met elkaar sa­men te leven en samen te werken.

Wanneer individuen binnen een kring over voor die kring relevante onderwerpen voldoende over­eenkomstige opvattingen, normen, verwachtingen, handelwijzen, doelen en idealen ontwikkelen, ont­staat een zekere gemeenschappelijkheid. De le­den hoeven het niet over alles eens te zijn. Zij moe­ten echter voldoende gedeelde verwachtingen hebben om het gedrag van anderen tot op zekere hoogte te kun­nen begrijpen en voorspellen en om gemeenschappelijk handelen mogelijk te ma­ken.

De voldoende gedeelde en maatschappelijk werkzame elementen van de persoon­lijke civilisaties van de leden van een kring worden hier de kringcivilisatie ge­noemd. Civilisatie-elementen kunnen voor de analyse afzonderlijk worden onder­scheiden, maar functioneren in persoonlijke en kringcivilisaties vaak in samen­hang. Een opvatting over de werkelijkheid kan bijvoorbeeld verbonden zijn met bepaal­de normen, gedragsverwachtingen en doelen. Wanneer één element veran­dert, kan dat daardoor ook gevolgen hebben voor andere daarmee samenhangen­de elementen. Die samenhang hoeft door de betrokken individuen niet volledig bewust te worden onderscheiden en hoeft evenmin expliciet te zijn vastgelegd.

Een kringcivilisatie bestaat dus niet los van individuen, maar is ook niet eenvoudig de optelsom van hun persoonlijke overtuigingen. Het gaat om die ele­menten die voldoende worden gedeeld om binnen de betreffende kring gemeen­schappelijke verwachtingen, oordeelsvorming, samenwerking en sa­menhang mo­gelijk te ma­ken.

Civiliseren begint direct na de geboorte. In die fase bevindt het individu zich in een sterke afhanke­lijkheidsverhouding tot ouders of verzorgers en neemt het via stem, aanraking, gezichtsuit­drukkingen, reacties en andere zintuiglijk waarneembare ge­dragingen voortdurend civilisatie-ele­menten op. Later komen daar onderwijzers en steeds meer andere personen en bronnen bij. Veel ver­wachtingen worden aan­vankelijk van buiten aangereikt en kunnen later worden geïnternaliseerd.

Naarmate individuen ouder worden, nemen het aantal bronnen van civiliseren en de verscheidenheid van aangeboden civilisatie-elementen toe. Naast ouders en onderwijzers worden vrienden, leeftijd­genoten, docenten, collega’s, publieke per­sonen, media en instituties belangrijke bronnen. Naarmate een individu zelfstandi­ger wordt, kan het bovendien in toenemende mate zelf bepalen aan welke per­sonen, kringen en informatiebronnen het zich blootstelt.

Bij deze overdracht wegen niet alle bronnen even zwaar. Mensen nemen een op­vatting niet uitsluitend over omdat zij ermee worden geconfronteerd. Civilisatie-elementen worden eerder overgenomen van personen en instituties die als be­trouwbaar, deskundig of navolgenswaardig worden beschouwd dan van bronnen die worden gewantrouwd.

Die beoordeling van de bron vindt echter zelf plaats vanuit de reeds gevormde persoonlijke civilisatie. Wat iemand geloofwaardig vindt, hangt mede af van reeds aanwezige opvattingen over deskundig­heid, gezag, bewijs en betrouwbaarheid. Daardoor ontstaat een belangrijke terugkoppeling. Nieuwe ideeën worden beoor­deeld met behulp van maatstaven die door eerdere civilisering tot stand zijn gekom­en.

Bronnen die aansluiten bij reeds aanwezige overtuigingen en normen zullen daar­door vaak gemak­kelijker vertrouwen verwerven dan bronnen die daarmee sterk in strijd zijn. Omgekeerd kun­nen op­vattingen afkomstig van een reeds gewantrouw­de bron worden afgewezen voordat zij inhoude­lijk uit­voerig zijn beoordeeld. Civili­seren is daarmee geen proces waarin alle beschikbare ideeën onder gelijke voor­waarden met elkaar concurreren.

Het aantal bronnen waaruit dezelfde of overeenkomstige informatie afkom­stig lijkt te zijn, kan de er­varen geloofwaardigheid beïnvloeden. Wanneer een indi­vidu de­zelfde informatie ontvangt van meerdere bronnen die hij als onderling onafhanke­lijk beschouwt, vergroot dit de kans dat hij die in­formatie als geloofwaar­dig be­schouwt. Dat effect kan ook optreden wanneer deze bronnen feitelijk geheel of ge­deeltelijk teruggaan op dezelfde oorspronkelijke informatiebron.

Dat mechanisme krijgt een collectieve dimensie wanneer leden van een kring veel civilisatie-ele­menten delen. Zij kunnen daardoor ook dezelfde personen en institu­ties als gezaghebbend, betrouwb­aar of navolgenswaardig beschouwen. Wanneer dat gebeurt, kunnen dezelfde ideeën via de­zelfde bronnen grote aantallen indivi­duen bereiken en door hen worden overgenomen. De reeds be­staande kringcivili­satie beïnvloedt dan mede welke nieuwe ideeën binnen de kring gemakkelijk toe­gang verkrijgen. Naarmate een civilisatie-element meer leden van een kring be­reikt, neemt boven­dien de kans toe dat het zich binnen die kring verder verspreidt.

Niet ieder nieuw idee heeft onder zulke omstandigheden dezelfde kans om zich te verspreiden. De kans dat een idee wordt opgenomen in persoonlijke civilisaties en vervolgens wordt doorgegeven, hangt onder meer af van de mate waarin het aan­sluit bij reeds aanwezige civilisatie-elementen. Ook het vertrouwen in de bron, de eenvoud en begrijpelijkheid van het idee, de ervaren bruikbaarheid, de frequentie waarmee mensen ermee worden geconfronteerd, het bereik van de verspreiding en de socia­le gevolgen van aanvaarding of afwijzing spelen een rol.

Ideeën die binnen bestaande maatschappelijke omstandigheden gemakkelijker worden begrepen, ge­accepteerd en doorgegeven, kunnen zich daardoor sterker verspreiden dan concurrerende ideeën. Dat betekent niet noodzakelijk dat zij waar of moreel beter zijn. Het betekent slechts dat de maat­schappelijke omstandighe­den gunstiger zijn voor hun overdracht en reproductie.

Individuen worden niet alleen rechtstreeks door andere individuen geciviliseerd. Civilisatie-elemen­ten kunnen ook worden overgedragen via vastgelegde uitingen, zoals boeken, beelden, films, ge­luidsopnamen en digitale media, zonder dat de oorspronkelijke makers bij de overdracht nog betrokk­en zijn. Technische informa­tiesystemen kunnen bovendien mede selecteren, ordenen, combi­neren, aanpas­sen of genereren welke informatie en uitingen van ideeën aan individuele gebruik­ers worden aangeboden. Daardoor kunnen ook zulke systemen een bron van civilisatie-ele­menten vormen.

Internalisering, ideeënstelsels en instituties

Een civilisatie-element dat iemand kent, is daarmee nog niet noodzakelijk onder­deel geworden van zijn persoonlijke civilisatie. Een individu kan weten welke norm in een bepaalde omgeving geldt en zich daarnaar gedragen zonder die norm zelf juist te vinden. Hij kan een regel naleven uit angst voor straf of vanwege afhanke­lijkheid van anderen.

Van internalisering is sprake wanneer extern aangereikte civilisatie-elementen zo­danig onderdeel worden van de persoonlijke civilisatie dat zij mede richting geven aan het eigen denken, oordelen, willen en handelen. Wat aanvankelijk als een ex­terne verwachting of beperking werd ervaren, kan daardoor vanzelfsprekend gaan lijken. De persoon handelt dan niet meer uitsluitend overeenkomstig een externe norm omdat anderen dat verlangen, maar ook omdat hij die norm zelf als juist, normaal of passend is gaan beschouwen.

Op het niveau van een kring kunnen elementen van een kringcivilisatie worden vastgelegd in insti­tuties. Door institutionalisering worden zulke civilisatie-ele­menten maatschappelijk vastgelegd en minder afhankelijk van hun oorspronkelij­ke dragers.

Een institutie is in deze theorie een duurzaam stelsel van rollen, regels, normen en verwachtingen waarin elementen van een kringcivilisatie maatschappelijk zijn vastgelegd. Dat begrip moet ruim worden opgevat. Een institutie hoeft geen ge­bouw of formele organisatie met een bestuur en personeel te zijn. Eigendom kan een institutie zijn, evenals het huwelijk of de maatschappelijk gedeelde ver­wachting dat afspraken behoren te worden nagekomen. De maatschappelijke werking ervan berust erop dat mensen voldoende gedeelde verwachtingen hebben over rollen, rechten, verplichtingen en passend gedrag.

Door institutionalisering kunnen civilisatie-elementen blijven functioneren wan­neer hun oorspron­kelijke dragers verdwijnen. Rollen, regels, procedures en maat­schappelijk erkende verwach­tingen maken hun maatschappelijke werking minder afhankelijk van afzonderlijke personen. Zij kunnen daardoor als maatschappelijk gegeven gaan functioneren, ook wanneer afzonderlijke indi­viduen de eraan ten grondslag liggende civilisatie-elementen niet telkens opnieuw beoordelen.

Gedeelde ideeën kunnen daarnaast voldoende samenhang krijgen om een idee­ënstelsel te vormen. Een ideeënstelsel brengt opvattingen over de werkelijkheid, normen en waarden, mogelijke handel­wijzen en na te streven doelen en idealen in onderling verband. Daardoor ontstaat meer dan een ver­zameling losse standpun­ten. De afzonderlijke ideeën kunnen elkaar gaan verklaren, ondersteunen en legiti­meren.

Zo’n ideeënstelsel kan vervolgens in een narratief op een begrijpelijke en zo een­voudig mogelijke wijze tot uitdrukking worden gebracht en gelegitimeerd. Het maakt begrijpelijk hoe de werkelijkheid volgens dat ideeënstelsel in elkaar zit, welk gedrag passend of juist is en waarom bepaalde normen, doelen en instituties ge­rechtvaardigd of noodzakelijk zouden zijn. Door een narratief te onderschrij­ven, te gebruiken of te herhalen kunnen individuen en kringen bovendien herkenbaar worden als aan­hanger van het betreffende ideeënstelsel.

Narratieven hebben een belangrijke praktische functie. Zonder dergelijke samen­hang zou in iedere maatschappelijke situatie opnieuw een volledige individuele af­weging moeten plaatsvinden. Een maatschappelijk beschikbaar narratief biedt reeds bekende categorieën en standaarden waarmee men­sen situaties kunnen in­terpreteren en beoordelen. Het helpt daardoor niet alleen ideeën over te dragen, maar ook het handelen te structureren.

Wanneer gedeelde ideeën worden geïnstitutionaliseerd, verandert tevens hun maatschappelijke bete­kenis. Vastlegging in posities, bevoegdheden, regels en ver­wachtingen kan een machtsbasis vormen voor actoren die binnen of overeenkom­stig de institutie handelen. Wanneer zij daarvan gebruikmaken, kunnen zij het den­ken, oordelen, willen en handelen van andere individuen en kringen beïnvloeden, begrenzen of sturen.

Daarin ligt een centraal mechanisme van de theorie. Ideeën oefenen niet zelfstan­dig macht uit. Insti­tutionalisering maakt het mogelijk dat gedeelde ideeën maat­schappelijke macht krijgen doordat indi­viduen overeenkomstig geïnstitutionali­seerde rollen, regels, normen en verwachtingen handelen. Institutionalisering is daarmee het proces waarin ideeën maatschappelijke macht kunnen worden.

Macht wordt hierbij opgevat als het vermogen van een actor om het denken, oor­delen, willen of han­delen van andere individuen of kringen te beïnvloeden, te be­grenzen of te sturen. Dat vermogen berust op een of meer machtsbases, zoals be­zit, positie, kennis, prestige, rechten, aantallen, toegang tot middelen of afhanke­lijkheidsverhoudingen. Het gerealiseerde effect dat het handelen of de aan­wezigheid van die macht bij anderen heeft, wordt onderscheiden als invloed.

Instituties zijn echter geen zelfstandig handelende entiteiten. Hun werking blijft af­hankelijk van men­sen. Individuen moeten de rollen vervullen die binnen de institu­tie bestaan, regels toepassen, be­sluiten uitvoeren, verwachtingen naleven en eventueel naleving door anderen bevorderen of af­dwingen. Een rechter moet rechtspreken, een ambtenaar moet besluiten uitvoeren, een docent moet onder­wijs geven en deelnemers aan een overeenkomst moeten zich in voldoende mate overeenkom­stig de institutionele verwachtingen gedragen.

Dat handelen hoeft niet uit overtuiging voort te komen. Mensen kunnen institutio­nele rollen vervullen vanwege gewoonte, afhankelijkheid, sociale druk of dwang. Voor de feitelijke werking van de insti­tutie is doorslaggevend dat het noodzakelijke handelen plaatsvindt.

Wanneer voldoende individuen het handelen dat voor het functioneren van een in­stitutie noodzakelijk is niet langer verrichten, kan haar maatschappelijke werking afnemen en kan ook de daarop berus­tende macht afnemen of verdwijnen. Institu­tionalisering maakt maatschappelijke werking dus minder afhankelijk van oor­spronkelijke dragers, maar nooit onafhankelijk van menselijk handelen.

Wanneer individuen of kringen het doelgerichte handelen van een actor onder­steunen, kan die aan­hang een machtsbasis van de actor vormen. Naarmate de rechtvaardiging van zijn doelen en handelen beter aansluit bij de persoonlijke civi­lisatie van anderen, neemt de kans toe dat zij dit handelen on­dersteunen en tot zijn aanhang behoren of toetreden.

Elites, politiek en de reproductie van civilisaties

Binnen iedere kring zijn één of meer individuen die in bijzondere mate richting ge­ven aan doelen, or­ganisatie, normen en handelen van de kring. Deze individuen vormen de elite. Hun richtinggevende positie hoeft niet formeel te zijn en kan naar onderwerp, omstandigheden en in de tijd veranderen.

De positie van een elite kan berusten op formele positie, gezag, deskundigheid, middelen, status of in­formeel leiderschap. Naarmate haar positie en status binnen de kring sterker worden erkend, kunnen haar civilisatie-elementen in sterkere mate richtinggevend worden voor de kringcivilisatie en voor het civiliseren van an­dere leden.

De macht van elites is echter niet onbeperkt. Ook zij zijn afhankelijk van het hande­len en de reacties van andere leden van de kring. Een leider zonder volgers kan weinig leiden. Een bestuurder kan slechts handelen wanneer anderen besluiten uitvoeren. Een deskundige kan alleen gezag uitoefenen zolang voldoende anderen diens deskundigheid erkennen. Elites opereren dus binnen afhankelijk­heidsverhoudingen en bestaande kringcivilisaties die ook hun eigen handelingsmogelijkhe­den be­grenzen.

Institutionalisering ontstaat vaak zonder dat iemand het uiteindelijke resultaat heeft ontworpen. Re­gels, gewoonten, maatschappelijke verwachtingen en institu­ties kunnen zich gedurende lange perio­den ontwikkelen uit opeenvolgende inter­acties tussen vele individuen. De uiteindelijke institutie hoeft dan niemands oor­spronkelijke bedoeling te zijn geweest.

Institutionalisering kan echter ook doelgericht worden nagestreefd. Individuen en kringen kunnen proberen bepaalde civilisatie-elementen maatschappelijk vast te leggen en daarmee de maatschap­pelijke ordening te beïnvloeden. Politieke strijd kan daarop gericht zijn, maar kan ook be­trekking heb­ben op het veranderen, handhaven of beëindigen van kringcivilisaties en instituties zon­der dat in­stitutionalisering of collectief bindende besluitvorming het directe doel is.

Van politiek is in deze theorie sprake wanneer concurrerende actoren tegenover elkaar staan in de strijd om doelen te bereiken. Politiek wordt daarmee niet be­perkt tot verkiezingen, partijen, parle­menten, regeringen of de staat. Politieke strijd kan binnen iedere kring of tussen kringen plaats­vinden en kan betrekking hebben op opvattingen, normen, doelen, belangen, posities, middelen, instituties of andere gewenste uitkomsten.

Wanneer een kringcivilisatie eenmaal in instituties is vastgelegd, kunnen zich bo­vendien zichzelf ver­sterkende processen ontwikkelen. Een eerste daarvan is de le­gitimerende civilisatielus.

Deze ontstaat wanneer instituties die uit een kringcivilisatie zijn voortgekomen binnen diezelfde ci­vilisatie de status verkrijgen van gezaghebbende bronnen voor het beoordelen van wat waar, juist of normatief gewenst is. De kringcivilisatie brengt dan instituties voort, terwijl die instituties vervolgens vanuit hun verworven gezag de uitgangspunten van de civilisatie bevestigen.

Het causale verloop is circulair, maar niet logisch ondeugdelijk. Een institutie kan oorspronkelijk ge­zag verkrijgen omdat voldoende mensen haar erkennen. Wan­neer zij dat gezag eenmaal bezit, kan haar oordeel vervolgens meewegen in de vorming van nieuwe generaties en nieuwe leden van de kring. De institutie helpt daardoor de civilisatie te legitimeren die mede de voorwaarden voor haar ei­gen gezag heeft voortgebracht.

Daarnaast bestaat een reproductieve civilisatielus. Een bestaande kringcivilisatie werkt via haar in­stituties, narratieven, gedragsverwachtingen en sociale reacties door in het civiliseren van individu­en. Wanneer zij die elementen internaliseren, gaan deze deel uitmaken van hun persoonlijke civilisatie. Vervolgens handelen zij mede overeenkomstig die geïnternaliseerde elementen. Door dat handelen re­produceren zij de normen, verwachtingen, gedragingen en instituties waaruit zij zelf eer­der zijn ge­civiliseerd.

Een kringcivilisatie draagt zo bij aan de vorming van individuen die op hun beurt bijdragen aan het voortbestaan van die kringcivilisatie. Hierdoor kan zij langer be­staan dan de individuen die haar oor­spronkelijk hebben gevormd.

Nieuwe leden treden immers toe tot reeds bestaande sociale verbanden. Kinderen worden geboren in gezinnen en samenlevingen waarin al taal, normen, instituties en verwachtingen bestaan. Nieuwe me­dewerkers betreden organisaties waarin reeds procedures en omgangsvormen gelden. Nieuwe ge­neraties burgers groeien op binnen staten waarvan de fundamentele instituties al vóór hun geboorte be­stonden.

Civilisatie wordt daardoor in de tijd overgedragen. Die overdracht is echter nooit noodzakelijk vol­ledig of onveranderd. Nieuwe generaties kunnen bestaande ele­menten anders interpreteren of deze in een andere samenhang met andere civili­satie-elementen plaatsen. Contact met andere kringen kan al­ternatieve opvattin­gen introduceren. Veranderde maatschappelijke omstandigheden kunnen oude normen minder bruikbaar maken. Bestaande elementen kunnen daardoor worden aangepast, gewij­zigd of vervangen. Reproductie sluit verandering dus niet uit. Zij verklaart vooral waarom bestaande civilisatie-elementen een grote mate van conti­nuïteit kunnen vertonen.

De handhaving van een kringcivilisatie berust bovendien niet alleen op overdracht en internalisering. Afwijking kan sociale gevolgen hebben. Individuen die zich niet naar belangrijke verwachtingen van een kring schikken, kunnen — wanneer dat voor hen mogelijk is — de kring verlaten. Omgekeerd kan een kring leden uitslui­ten of andere informele en formele sancties toepassen.

Sociale sanctionering omvat de reacties waarmee een kring conform gedrag be­vordert en afwijkend gedrag ontmoedigt of bestraft. Dat kan uiteenlopen van af­keuring, statusverlies en uitsluiting tot for­mele disciplinaire maatregelen en, bin­nen daarvoor bevoegde instituties, juridische sancties.

Een bijzondere vorm waarmee afwijzing of uitsluiting kan worden gelegitimeerd, is pathologisering. Daarbij wordt een afwijkende opvatting of gedraging niet primair op haar inhoud beoordeeld, maar behandeld als aanwijzing voor een cognitieve, morele, psychologische of sociale tekortkoming van degene die haar aanhangt. De discussie verschuift dan van de vraag of een argument juist is naar de veronder­stelde gesteldheid van degene die het argument naar voren brengt. De legitime­rende werking daarvan neemt toe naarmate de pathologiserende beoordeling be­ter aansluit bij de kringcivilisatie en de bron ervan als geloofwaardig en gerecht­vaardigd wordt aanvaard.

Sociale sanctionering kan ertoe leiden dat individuen zich overeenkomstig een kringcivilisatie ge­dragen zonder dat zij de betreffende civilisatie-elementen heb­ben geïnternaliseerd. Uiterlijke conform­iteit en internalisering moeten daarom analytisch van elkaar worden onderscheiden.

Deze mechanismen helpen verklaren waarom kringcivilisaties ook zonder voortdu­rend expliciet ge­bruik van dwang kunnen worden gehandhaafd. Wie opgroeit bin­nen een kringcivilisatie, relevante elementen daarvan internaliseert, gezaghebben­de instituties vertrouwt en weet dat sterke afwijking sociale gevolgen kan hebben, heeft meerdere redenen om zich in zijn denken en handelen binnen de grenzen van die civilisatie te bewegen.

Overtuiging, legitimiteit en individueel gedrag

Een kringcivilisatie bepaalt het handelen van een individu niet rechtstreeks. Haar werking verloopt via de persoonlijke civilisatie van het individu en via de verwach­tingen, sociale druk, sanctionering of dwang die deel uitmaken van de concrete si­tuatie. Persoonlijkheidskenmerken beïnvloeden mede hoe het individu daarop rea­geert. Wanneer elementen van een kringcivilisatie zijn geïnternaliseerd, kun­nen de daarmee samenhangende opvattingen, normen, handelwijzen, doelen en idealen als juist, pas­send, gerechtvaardigd of nastrevenswaardig worden ervaren.

Dit is van belang voor het begrijpen van politiek handelen. Een actor die politieke maatregelen na­streeft, ervaart zijn eigen handelen in het algemeen niet als wille­keurige uitoefening van macht. Hij beoordeelt de werkelijkheid vanuit een per­soonlijke civilisatie waarin bepaalde problemen als wer­kelijk bestaan, bepaalde oorzaken aannemelijk lijken, bepaalde normen gerechtvaardigd zijn en be­paalde doelstellingen nastrevenswaardig worden gevonden. Vanuit dat kader kan het ei­gen optre­den redelijk en moreel gerechtvaardigd lijken.

Voor andere individuen met een andere persoonlijke of kringcivilisatie kan hetzelf­de handelen daar­entegen onredelijk, immoreel of gevaarlijk lijken. De beoordeling vindt immers plaats vanuit andere opvattingen over werkelijkheid, legitimiteit, waarden en gewenste maatschappelijke uitkomsten.

Dat maakt het analytisch noodzakelijk onderscheid te maken tussen gedrag dat binnen een kringcivi­lisatie wordt gerechtvaardigd en gedrag dat vooral voortkomt uit individuele persoonlijk­heidskenmerken. Mensen kunnen gemeen, geweldda­dig, frauduleus of anderszins schadelijk hande­len, ook wanneer dergelijk gedrag binnen hun kring uitdrukkelijk wordt afgekeurd.

Niet ieder schadelijk optreden van een individu mag daarom zonder meer worden toegeschreven aan de civilisatie van de kring waarvan hij deel uitmaakt. Omge­keerd moet gedrag dat door de kring juist wordt voorgeschreven of gerechtvaar­digd niet uitsluitend als persoonlijke eigenaardigheid van de uit­voerder worden verklaard.

Dit onderscheid voorkomt dat een theorie van civilisatie verandert in een totale verklaring van men­selijk gedrag. Persoonlijkheidskenmerken, omstandigheden en individuele keuzes blijven rele­vant. Civilisatie structureert gedrag en maakt bepaal­de handelwijzen waarschijnlijker, vanzelfspre­kender of legitimeerbaar, maar determineert niet iedere individuele handeling.

Tegenstrijdigheden binnen een persoonlijke civilisatie hoeven bovendien niet steeds als blijvende te­genstrijdigheden te worden ervaren. Een individu kan span­ning ervaren tussen verschillende civi­lisatie-elementen, of tussen een civilisatie-element en zijn eigen handelen.

Een mogelijke reactie daarop is rationaliseren. Daarbij wordt de betekenis, reik­wijdte of toepassing van een of meer civilisatie-elementen zodanig uitgelegd of ge­herinterpreteerd dat de ervaren tegen­strijdigheid wordt verminderd of opgehe­ven. Daardoor kunnen opvattingen of gedragingen die voor een buitenstaander tegenstrijdig lijken, door het individu zelf toch als verenigbaar met zijn persoonlijk­e civilisatie worden ervaren. Rationaliseren betekent hier niet bewust misleiden of ratio­neel rede­neren, maar het voor zichzelf verenigbaar maken van een ervaren spanning.

Wanneer verlangd gedrag strijdig is met sterk werkzame elementen van de per­soonlijke civilisatie, ontstaat druk om die spanning te verminderen. Dat kan gebeu­ren door aanpassing of rationalisering van de persoonlijke civilisatie, maar ook doordat de werking van de strijdige kringcivilisatie op het in­dividu afneemt, bij­voorbeeld door ontwijking, niet-conformeren, protest, verzet of uittreden.

Stabiliteit en verandering

Persoonlijke civilisaties veranderen gedurende het leven van individuen voortdu­rend. Een kringcivi­lisatie verandert daarentegen niet voortdurend mee met iedere verandering in haar leden of maat­schappelijke omgeving. Omdat zij bestaat uit voldoende gedeelde en maatschappelijk werkzame civi­lisatie-elementen, vertoont zij ten opzichte van veranderingsdruk een zekere traagheid. Daardoor kunnen per­soonlijke civilisaties en kringcivilisaties in verschillend tempo veranderen.

Iedere nieuwe waarneming, ervaring en interactie wordt verwerkt vanuit de reeds gevormde per­soonlijke civilisatie en kan bestaande civilisatie-elementen bevesti­gen en versterken, verzwakken, an­ders doen interpreteren, wijzigen of aanvullen. De omvang en betekenis van zulke veranderingen kunnen zeer gering zijn, maar veranderingen kunnen ook schoksgewijs optreden en ingrijpend zijn.

Er zijn verschillende bronnen van dergelijke verandering. Een eerste ligt in indivi­duele variatie. Men­sen verschillen in aanleg, persoonlijkheid en ervaring. Daardoor ontwikkelen zij soms opvattin­gen of gedragingen die afwijken van wat binnen hun kring gebruikelijk is. Wanneer anderen zulke nieuwe elementen overnemen, kun­nen zij zich verspreiden en uiteindelijk onderdeel worden van de kringcivilisatie.

Veranderingen in een persoonlijke civilisatie die uitsluitend voortkomen uit indivi­duele levensom­standigheden werken over het algemeen niet door in een kringcivi­lisatie. Zij kunnen wel spanning veroorzaken met de kringcivilisaties waarvan het individu deel uitmaakt. Pas wanneer overeenkom­stige veranderingen zich ook bij anderen voordoen of zich sociaal verspreiden, kunnen zij maat­schappelijk werk­zaam worden.

Een tweede bron is contact en uitwisseling tussen individuen en kringen. Geen kring hoeft volledig geïsoleerd te zijn. Handel, migratie, onderwijs, reizen, media, samenwerking en andere vormen van contact maken mensen bekend met civilisa­tie-elementen van andere kringen. Daardoor kunnen nieu­we opvattingen, normen, waarden en gedragingen beschikbaar komen die binnen de oorspron­kelijke kring niet of nauwelijks voorkwamen.

Het enkele bestaan van alternatieve civilisatie-elementen brengt nog geen veran­dering teweeg. Zij moeten voldoende aantrekkelijk, bruikbaar of geloofwaardig worden gevonden om in persoonlijke ci­vilisaties te worden opgenomen. Maar con­tact vergroot in ieder geval het beschikbare repertoire waaruit individuen en krin­gen kunnen putten.

Een derde belangrijke bron is technologische verandering. Nieuwe technologieën veranderen niet al­leen technische mogelijkheden, maar kunnen ook sociale ver­houdingen wijzigen. Zij kunnen be­staande vormen van communicatie, productie, samenwerking, controle, mobiliteit of informatie­voorziening veranderen en daar­mee de afhankelijkheidsverhoudingen tussen individuen en kringen beïnvloeden.

Wanneer sociale verhoudingen veranderen, kunnen ook bestaande machtsverhou­dingen, rollen en ge­dragsverwachtingen veranderen. Civilisatie-elementen die goed pasten bij eerdere omstandigheden kunnen daardoor minder functioneel, minder geloofwaardig of moeilijker handhaafbaar worden. Nieuwe normen en ge­dragsrepertoires kunnen aantrekkelijk of noodzakelijk worden.

Technologische verandering werkt in deze theorie dus niet rechtstreeks en auto­matisch door in ideeën. De relevante schakel ligt in de verandering van maat­schappelijke verhoudingen en het gedrag dat bin­nen die nieuwe verhoudin­gen mogelijk of noodzakelijk wordt.

Naast individuele variatie, uitwisseling en technologie kunnen ook andere omstan­digheden verande­ring veroorzaken. Demografische verschuivingen, oorlogen, epi­demieën, natuurrampen, ecologische veranderingen en grondstoffenschaarste kunnen bestaande verhoudingen rechtstreeks beïnvloeden of indirect omstandig­heden creëren waarin oude civilisatie-elementen onder druk komen te staan.

Onderliggende veranderingen in sociale verhoudingen kunnen een bron vormen van veranderingen in persoonlijke en kringcivilisaties. Wijzigingen in wederzijdse afhankelijkheden kunnen machtsver­houdingen, rollen, handelingsmogelijkheden en gedragsverwachtingen veranderen. Civilisatie-ele­menten die binnen eerdere verhoudingen passend, vanzelfsprekend of werkzaam waren, kunnen daar­door minder passend of werkzaam worden, terwijl andere elementen juist aan beteke­nis kunnen winnen.

Doordat persoonlijke civilisaties, kringcivilisaties, sociale verhoudingen en institu­ties niet noodza­kelijk in hetzelfde tempo veranderen, kunnen nieuwe civilisatie-ele­menten en veranderde so­ciale ver­houdingen naast oudere, nog dominante of ge­ïnstitutionaliseerde elementen blijven bestaan. Daar­door kunnen tegenstrijdighe­den en spanningen ontstaan tussen wat individuen denken, ver­wachten en doen en wat binnen de kring nog als geldend, passend of gerechtvaardigd geldt.

Ook instituties kunnen bij zulke veranderingen achterblijven. Rollen, regels, be­voegdheden en andere geïnstitutionaliseerde verhoudingen kunnen blijven voort­bestaan terwijl de persoonlijke en kringci­vilisaties waarop zij berusten veranderen. Daardoor kunnen spanningen en veranderingsdruk ont­staan.

Veranderingen in persoonlijke civilisaties voltrekken zich niet onafhankelijk van el­kaar. Individuen leven en handelen in kringen, worden deels met dezelfde gebeur­tenissen en informatie geconfron­teerd, kunnen dezelfde bronnen vertrouwen en beïnvloeden elkaar door onderlinge interactie. Daar­door kunnen veranderingen in persoonlijke civilisaties elkaar versterken en zich binnen grotere aan­tallen indivi­duen in dezelfde richting en gedurende dezelfde periode voltrekken. Er kan zo een zekere synchronisatie van civilisatorische verandering ontstaan. Wanneer maat­schappelijk gedeelde om­standigheden bij velen gelijkgerichte veranderingen ver­oorzaken, kunnen deze vertraagd in kringcivil­isaties doorwerken, omdat een kring­civilisatie pas verandert wanneer de nieuwe elementen voldoende worden gedeeld en maatschappelijk werkzaam worden.

Wederzijdse beïnvloeding en recursiviteit

Persoonlijke civilisaties, kringcivilisaties, sociale verhoudingen en instituties beïn­vloeden elkaar we­derzijds. Zij veranderen echter niet noodzakelijk gelijktijdig, in hetzelfde tempo of in dezelfde richting. Een kringcivilisatie kan al veranderen ter­wijl instituties nog elementen van een oudere civi­lisatie vastleggen. Omgekeerd kunnen formele regels worden gewijzigd terwijl grote aantallen in­dividuen oudere normen en verwachtingen blijven hanteren. Ook veranderingen in instituties of so­ciale verhoudingen kunnen weer nieuwe ervaringen en gedragsmogelijkheden voortbrengen en daardoor persoonlijke en kringcivilisaties beïnvloeden.

Veranderingen kunnen binnen een kring ontstaan, maar ook voortkomen uit ande­re kringen of uit maatschappelijke omstandigheden waarmee de kring verbonden is. Wanneer zulke veranderingen af­hankelijkheden, handelingsmogelijkheden of machtsposities wijzigen, kunnen zij verder doorwer­ken in civilisaties en instituties. De veranderingen die daaruit ontstaan kunnen vervolgens gevolgen hebben voor weer andere kringen en instituties. Maatschappelijke verandering blijft daardoor zelden beperkt tot de plaats waar zij aanvankelijk zichtbaar werd.

Op veranderingen en daaruit voortkomende spanningen kan binnen en tussen kringen verschillend worden gereageerd. Individuen kunnen zich aanpassen, be­staande opvattingen of gedragingen hand­haven, nieuwe civilisatie-elementen overnemen of afwijzen, uit kringen treden, andere sociale relaties aangaan, institu­ties anders gebruiken of interpreteren, of samen met anderen proberen bestaan­de ver­houdingen en instituties doelgericht te wijzigen.

Maatschappelijke veranderingsprocessen hebben daardoor een recursief karakter. Veranderingen in persoonlijke civilisaties, kringcivilisaties, sociale verhoudingen en instituties kunnen veranderingen in andere van deze elementen veroorzaken. De daardoor ontstane veranderingen kunnen vervolgens opnieuw doorwerken in per­soonlijke en kringcivilisaties, sociale verhoudingen en instituties. De ef­fecten van maatschappelijke verandering worden zo zelf oorzaken van verdere maatschappe­lijke ver­andering.

Persoonlijke civilisaties, kringcivilisaties, sociale verhoudingen en instituties kun­nen gedurende be­paalde perioden relatief stabiel zijn. Wanneer veranderingen de onderlinge samenhang verstoren, kun­nen spanningen ontstaan en kunnen be­trokken individuen, afzonderlijk of samen met anderen, proberen die spanningen te verminderen door herstel, aanpassing of het zoeken naar een nieuw werk­baar evenwicht.

Omgekeerd kan een elite doelgericht proberen andere civilisatie-elementen bin­nen een kring rich­tinggevend te maken. Wanneer die verandering botst met sterk werkzame elementen van de persoonl­ijke civilisaties van leden, kan spanning ont­staan. Die spanning kan afnemen doordat leden de nieuwe elementen internalise­ren of doordat afwijkende persoonlijke civilisaties binnen de kring min­der werk­zaam worden.

Spanningen tussen veranderde persoonlijke civilisaties en een achterblijvende kringcivilisatie kunnen afnemen doordat de kringcivilisatie verandert of doordat de afwijkende persoonlijke civilisaties bin­nen de kring minder werkzaam worden, bij­voorbeeld door conformering, terugtrekking, uittreden of uitsluiting.

Doelgericht handelen

Het nastreven van een doel door een actor veronderstelt dat de actor de beoogde toestand boven al­ternatieve toestanden waardeert. Een doel hoeft daarbij niet operationeel of meetbaar te zijn geformul­eerd; voldoende is dat de actor een be­oogde toestand verkiest en zijn handelen daarop richt.

Maatschappelijke veranderingen kunnen ontstaan uit handelingen van afzonderlij­ke individuen of uit het gezamenlijke en onderling afhankelijke handelen van indi­viduen binnen en tussen kringen, zonder dat iemand de uiteindelijke maatschap­pelijke uitkomst heeft bedoeld of ontworpen.

Doelgericht handelen kan onderdeel zijn van een maatschappelijk veranderings­proces zonder dat het veranderingsproces als geheel doelgericht verloopt. Een be­oogde verandering kan worden gereali­seerd, maar daardoor kunnen tegelijk om­standigheden, handelingsmogelijkheden en sociale verhou­dingen veranderen. An­dere individuen kunnen daarop reageren vanuit hun persoonlijke civilisatie en van­uit de kringcivilisaties waarbinnen zij handelen. Die reacties kunnen verdere veran­deringen ver­oorzaken die door de oorspronkelijke initiatiefnemers niet zijn be­doeld of voorzien.

Doelgerichte verandering van een bestaande kringcivilisatie vindt plaats binnen een sociale omgeving waarin die kringcivilisatie reeds wordt gereproduceerd, gele­gitimeerd, geïnstitutionaliseerd en door sociale sanctionering wordt ondersteund. Alternatieve civilisatie-elementen worden daardoor niet in een neutrale omgeving geïntroduceerd, maar concurreren met reeds maatschappelijk werkzame en deels geïnternaliseerde elementen.

Verandering van een kringcivilisatie veronderstelt dat nagestreefde civilisatie-ele­menten door vol­doende individuen worden geïnternaliseerd en binnen de kring maatschappelijk werkzaam worden. Een doelgerichte verandering is geslaagd wanneer die elementen voldoende zijn geïnternaliseerd en werkzaam zijn om de beoogde toestand te realiseren en in stand te houden; institutionalisering is daar­voor alleen vereist voor zover de beoogde verandering dat noodzakelijk maakt.

De kans dat nagestreefde civilisatie-elementen worden geïnternaliseerd neemt toe naarmate zij voor individuen begrijpelijker, aannemelijker en wenselijker zijn. Nieu­we elementen concurreren daarbij steeds met reeds werkzame civilisatie-elemen­ten en kunnen worden aanvaard, gewijzigd, gecombi­neerd of afgewezen.

Een actor verandert een kringcivilisatie niet rechtstreeks. Doelgericht handelen kan maatschappelijke verandering veroorzaken doordat de actor de omstandighe­den beïnvloedt waaronder civilisatie-ele­menten aan individuen worden aangebo­den en vervolgens binnen kringen worden verspreid, geïn­ternaliseerd en, voor zo­ver relevant, geïnstitutionaliseerd.

Een actor kan zijn doelen legitimeren vanuit civilisatie-elementen die hij met zijn aanhang deelt. Wan­neer de rechtvaardiging van een doel bij die gedeelde elemen­ten aansluit, kan het doel voor de aanhang herkenbaar, passend of gerechtvaar­digd worden en bijdragen aan ondersteuning van het doelgerichte handelen.

Reikwijdte van politieke verandering

Politieke verandering kan verschillen in de mate waarin zij ingrijpt in een bestaan­de kringcivilisatie en in de instituties waarin elementen daarvan zijn vastgelegd. Niet iedere politieke strijd is daarom een strijd om een nieuwe civilisatie. Sommige politieke processen betreffen keuzes tussen alterna­tieven die binnen de bestaande kringcivilisatie en institutionele ordening reeds als mogelijk en legi­tiem worden beschouwd. Andere richten zich op wijziging van een of meer civilisatie-elementen bin­nen die ordening. Weer andere richten zich op een samenhangend geheel van civilisatie-elementen en kunnen daardoor ook de dominante kringcivilisatie en de legitimiteit of inrichting van belangrijke instituties ter discussie stellen.

Bij de eerste vorm wordt gestreden over alternatieve besluiten binnen een reeds aanvaard kader. De deelnemers kunnen diep van mening verschillen over welk be­sluit wenselijk is, zonder dat zij de fun­damentele opvattingen, normen, doelen of institutionele ordening waarbinnen dat besluit wordt genomen ter discussie stel­len. Een dergelijke verandering kan tot andere regels of ander feitelijk han­delen leiden zonder dat daarvoor relevante elementen van de dominante kringcivilisatie hoeven te veranderen.

Een tweede vorm van politieke verandering betreft een of meer civilisatie-elemen­ten die tot de do­minante kringcivilisatie behoren of in instituties zijn vastgelegd. De strijd richt zich dan niet uitslui­tend op een keuze binnen bestaande maatsta­ven, maar mede op wijziging van onderdelen van die maatstaven zelf. Opvattingen over wat juist, normaal, geloofwaardig of wenselijk is kunnen op een bepaald ter­rein veranderen, terwijl andere centrale elementen van de bestaande kringcivilisa­tie en de legitimiteit van haar belangrijkste instituties grotendeels behouden blij­ven.

Een derde vorm ontstaat wanneer de nagestreefde verandering meerdere onder­ling samenhangende en voor een kring belangrijke civilisatie-elementen betreft. Dan kan de dominante kringcivilisatie als ge­heel ingrijpend veranderen. Ook be­staande ideeën over legitimiteit, maatschappelijke verhoudin­gen, doelen en insti­tuties kunnen dan ter discussie komen te staan. Het streven richt zich in zo’n geval niet alleen op afzonderlijke alternatieve opvattingen, maar op een samenhangend alternatief ideeën­stelsel en narratief.

Deze drie vormen zijn analytische categorieën. Werkelijke politieke veranderings­processen kunnen kenmerken van meerdere categorieën tegelijk vertonen en vor­men eerder een continuüm dan scherp van elkaar gescheiden typen. Ook kan de reikwijdte van een politieke strijd tijdens het proces verander­en. Een conflict dat begint met een afzonderlijk besluit kan uitgroeien tot een strijd over civi­lisatie-elementen of een breder ideeënstelsel en narratief; omgekeerd kan een aanvankelijk omvat­tend veran­deringsstreven worden beperkt, opgesplitst of binnen bestaande instituties worden opgenomen.

Bewegingen

Een beweging kan niet ontstaan zonder een gedeeld of zich ontwikkelend ideeën­stelsel. Er moet vol­doende samenhang ontstaan tussen gedeelde civilisatie-ele­menten om individuen en kringen duur­zaam met elkaar te verbinden en richting te geven aan interpretatie, doelen en handelen. Het idee­ënstelsel hoeft bij het ont­staan nog niet volledig uitgewerkt of formeel vastgelegd te zijn.

Een beweging kan organisch ontstaan en zich ontwikkelen zonder dat één actor haar als geheel heeft ontworpen, maar zij kan ook doelgericht worden gevormd en georganiseerd. In beide gevallen kan de verdere ontwikkeling mede worden be­paald door processen die niet volledig door één actor worden beheerst.

Een beweging hoeft niet zelf één kring of formele organisatie te vormen. Zij kan bestaan uit indivi­duen en uit meerdere kringen, organisaties, media en instituties die in verschillende mate met el­kaar verbonden zijn door voldoende gedeelde civi­lisatie-elementen en eventueel een zich ontwikke­lend ideeënstelsel en narratief. De mate van onderlinge organisatie, coördinatie en leider­schap kan daarbij ver­schillen en in de loop van de tijd veranderen. Een beweging hoeft geen centrale leider te hebben; leiderschapsfuncties kunnen over meerdere individuen en orga­nisaties zijn verdeeld en in de tijd wis­selen. Een centrale organisatie of centrale lei­ding is dus geen noodzakelijke voorwaar­de voor het bestaan van een beweging.

Wanneer een organisch ontstane beweging politieke doelen nastreeft, voldoende maatschappelijke sa­menhang heeft ontwikkeld en haar elite binnen de beweging als richtinggevend wordt erkend, wordt doelgericht politiek handelen noodzakelijk om die doelen te kunnen bereiken.

Omdat de betrokken individuen niet volledig dezelfde persoonlijke civilisaties heb­ben en de betrok­ken kringen niet volledig dezelfde kringcivilisaties delen, en om­dat het ideeënstelsel en narratief van de beweging voortdurend kunnen worden geïnterpreteerd en ontwikkeld, kunnen binnen een bewe­ging verschillende richtin­gen ontstaan over inhoud, prioriteiten, doelen en handelwijzen. Deze ver­schillen kunnen leiden tot interne richtingenstrijd, organisatorische scheiding of het ont­staan van nieuwe bewegingen.

Binnen een beweging kunnen middelen en praktijken ontstaan of worden benut waarmee civilisatie-elementen worden vastgelegd, ontwikkeld, geïnterpreteerd, verspreid en overgedragen. Daartoe kun­nen onder meer behoren: raadpleegbare bronnen waarin centrale ideeën zijn vastgelegd; personen die deze ideeën, al dan niet binnen kringen en organisaties, bespreken, interpreteren en verder ont­wikkelen; communicatiemiddelen en media; terugkerende bijeenkomsten; herkenbare begrippen en symbolen; rituelen en andere gedeelde praktijken; vormen van deel­name of lidmaatschap; onder­wijs en opleiding; en organisaties en instituties waar­in elementen van het ideeënstelsel in rollen, re­gels, normen en verwachtingen worden vastgelegd.

Deze middelen zijn niet belangrijk omdat iedere beweging over dezelfde gereed­schapskist zou moe­ten beschikken. Hun theoretische betekenis ligt in de functies die zij kunnen vervullen. Gezamenlijk kunnen zij deelnemers herhaaldelijk met de­zelfde of samenhangende civilisatie-elementen in aanra­king brengen, onderlinge herkenning en verbondenheid versterken, bronnen van gezag of betrouw­baarheid beschikbaar maken en ideeën herkenbaar en overdraagbaar maken. Daardoor kunnen civi­lisatie-elementen worden geïnternaliseerd, versterkt en onder grotere aantallen individuen worden verspreid. Niet ieder individu dat door een beweging wordt geciviliseerd hoeft daarbij lid te worden van een organisatie of kring die tot de beweging behoort.

Binnen een beweging kunnen organisaties en instituties ontstaan met eigen rol­len, bevoegdheden en procedures. Een organisatie kan daarbij een specifieke functie vervullen — bijvoorbeeld politieke vertegenwoordiging, onderwijs, media, onderzoek, religie of belangenbehartiging — zonder dat de beweging tot die orga­nisatie wordt gereduceerd. Naarmate binnen de beweging een elite als rich­tinggevend wordt erkend, neemt bovendien de kans toe dat activiteiten en civilisatie-ele­menten doel­gericht worden geïnstitutionaliseerd en daarmee bestendigd.

Maatschappelijke herkenbaarheid vormt eveneens een belangrijk onderdeel van de ontwikkeling van een beweging. Naarmate een beweging als afzonderlijk ver­schijnsel herkenbaar wordt, ontstaat door­gaans een naam, aanduiding of ander gedeeld begrip waarmee zij en haar aanhangers kunnen worden aangeduid. Zo’n naam kan door deelnemers zelf worden gekozen, aan een grondlegger, cen­trale ideeën of symbolen worden ontleend, maar ook aanvankelijk door buitenstaan­ders of tegen­standers worden gebruikt. De aanduiding maakt het mogelijk dat in­dividuen en kringen zichzelf en anderen als onderdeel van dezelfde beweging her­kennen, zich ermee identificeren of zich ertegen af­zetten. Naamgeving draagt daardoor bij aan afgrenzing, verspreiding en maatschappelijke zicht­baarheid en kan zelf een rol gaan spelen in de verdere vorming van de beweging.

Binnen een beweging kunnen civilisatie-elementen reeds worden geïnstitutionali­seerd voordat zij daarbuiten brede maatschappelijke aanvaarding hebben verkre­gen. Die institutionalisering kan bij­dragen aan het civiliseren van nieuwe deelne­mers en aan de verdere ontwikkeling van het ideeënstels­el en narratief van de be­weging.

Wanneer civilisatie-elementen die binnen een beweging worden ontwikkeld en verspreid ook buiten haar eigen verbanden door individuen worden geïnternali­seerd en binnen andere kringen voldoende worden gedeeld en maatschappelijk werkzaam worden, kan een breder civilisatieproces ontstaan dat niet meer uitslui­tend door de oorspronkelijke beweging wordt gedragen. Daardoor kan de maatschap­pelijke verspreiding en werking van haar civilisatie-elementen versnellen en zich over meerdere kringen en instituties uitbreiden.

Doelgerichte maatschappelijke verandering

De hiervoor beschreven mechanismen maken duidelijk waarom het doelgericht veranderen van een bestaande kringcivilisatie moeilijk is. Een gevestigde civilisatie bestaat niet slechts uit een verzame­ling meningen die door betere argumenten eenvoudig kan worden vervangen.

Zij is aanwezig in persoonlijke civilisaties, gedragsgewoonten, vertrouwde bron­nen, instituties, idee­ënstelsels, narratieven en sociale verwachtingen. Zij wordt door bestaande instituties gelegiti­meerd, door het gedrag van leden gereprodu­ceerd en door sociale sanctionering mede gehandhaafd.

Alternatieve ideeën worden dus niet in een neutrale omgeving geïntroduceerd. Zelfs een logisch con­sistent alternatief kan maatschappelijk vrijwel zonder gevolg blijven wanneer het slechts door en­kele individuen wordt gekend en niet wordt overgedragen, geïnternaliseerd, gedeeld en waar nodig geïnstitutionaliseerd.

Een doelgerichte verandering van een kringcivilisatie kan als geslaagd worden be­schouwd wanneer de nagestreefde civilisatie-elementen voldoende zijn geïnterna­liseerd en maatschappelijk werkzaam zijn om de beoogde toestand te realiseren en in stand te houden. Institutionalisering is daarbij alleen noodzakelijk voor zover de nagestreefde maatschappelijke ordening daarop berust.

Het criterium verlegt de aandacht van een eenmalig besluit of een tijdelijke machtswisseling naar de vraag of nieuwe civilisatie-elementen daadwerkelijk on­derdeel zijn geworden van persoonlijke civi­lisaties en van de maatschappelijke or­dening waarin mensen handelen.

Wie een bestaande of concurrerende kringcivilisatie doelgericht wil veranderen, zal moeten begrijpen welke civilisatie-elementen de betrokken individuen hebben geïnternaliseerd en waarom zij de daarop gebaseerde opvattingen, normen, waar­den, handelwijzen, doelen en idealen als juist, passend of wen­selijk beschouwen.

Dat begrijpen is iets anders dan ermee instemmen. Het betekent reconstrueren welke opvattingen over de werkelijkheid zij voor waar houden, welke normen zij hanteren, welke doelen zij nastrevens­waardig vinden, welke bronnen zij vertrou­wen en waarom bestaande instituties of voorstel­len vanuit hun persoonlijke civili­satie gerechtvaardigd lijken.

Het uitsluitend kwalificeren van hun opvattingen als fout, slecht of gevaarlijk vormt op zichzelf geen effectieve veranderingsstrategie. Vanuit hun eigen persoonlijke ci­vilisatie kunnen zij immers precies dezelfde kwalificaties op alternatieve ideeën toepassen. Wanneer partijen slechts elkaars conclusies veroordelen zonder de on­derliggende civilisatie-elementen te begrijpen, verandert daarmee het me­chanisme van civiliseren niet.

Wie anderen voor alternatieve ideeën wil winnen, moet daarom aannemelijk kun­nen maken waarom die ideeën voor hen een betere basis zouden vormen voor hun opvattingen, normen, waarden en han­delen. De relevante vraag is niet uitslui­tend waarom de voorstander van verandering zelf over­tuigd is. De vraag is onder welke omstandigheden anderen bereid kunnen zijn elementen van de al­ternatieve civilisatie in hun eigen persoonlijke civilisatie op te nemen.

Vervolgens moeten alternatieve civilisatie-elementen zo eenvoudig en begrijpelijk worden ontwik­keld en uitgedragen dat voor voldoende individuen aannemelijk wordt waarom zij een overtuigender of wenselijker alternatief vormen voor be­staande of concurrerende civilisatie-elementen.

Alternatieve ideeën kunnen daarom voldoende samenhang verkrijgen om geza­menlijk een ideeën­stelsel te vormen. Dat ideeënstelsel kan vervolgens in een nar­ratief zo eenvoudig en begrijpe­lijk mo­gelijk overdraagbaar worden gemaakt, zon­der dat daarbij de noodzakelijke inhoudelijke samenh­ang verloren gaat. Zo’n nar­ratief maakt niet al­leen duidelijk wat anders zou moeten, maar ook hoe de werke­lijkheid wordt geïn­terpreteerd, waarom bestaande elementen problematisch wor­den ge­vonden, wel­ke alternatieve normen worden voorgesteld en waarom andere doelen en institu­ties gerechtvaard­igd of wenselijk zouden zijn.

Een ideeënstelsel en narratief hoeven daarbij niet reeds volledig gevormd te zijn voordat maat­schappelijke verbanden rond de nieuwe ideeën ontstaan. Binnen een beweging kunnen zij juist verder worden geïnterpreteerd, bediscussieerd en ont­wikkeld. De beweging wordt daardoor niet uit­sluitend drager van een reeds vol­tooid ideeënstelsel, maar kan ook een omgeving zijn waarin de in­houd ervan ver­der vorm krijgt.

Doelgerichte maatschappelijke verandering kan niet volstaan met het overtuigen van afzonderlijke in­dividuen. Alternatieve civilisatie-elementen moeten zodanig worden overgedragen en verspreid dat zij door voldoende individuen worden ge­ïnternaliseerd, binnen relevante kringen worden gedeeld en maatschappelijk werkzaam worden. Voor zover de nagestreefde verandering dat vereist, moeten zij vervolgens ook in instituties worden vastgelegd.

Organisatie kan daarbij de continuïteit van overdracht en ontwikkeling vergroten. Kringen, organi­saties, media, opleidingen en andere verbanden kunnen kennis be­waren, nieuwe deelnemers bereiken en de verspreiding minder afhankelijk maken van enkele individuele dragers. Binnen zulke kringen kunnen elites een bijzondere rol vervullen, maar ook zij blijven afhankelijk van het handelen en de re­acties van anderen.

Doelgericht handelen kan reacties en verdere maatschappelijke veranderingen veroorzaken die niet door de actor zijn beoogd of voorzien. De gevolgen van het handelen veranderen daarmee zelf de om­standigheden waaronder actoren vervol­gens verder kiezen en handelen.

De beoordeling van de uitkomst is eveneens civilisatorisch gekleurd. Naarmate een uitkomst beter aansluit bij de civilisatie-elementen van degene die haar beoor­deelt, neemt de kans toe dat zij als het bereiken van het doel wordt aanvaard. Wanneer concurrerende actoren dezelfde uitkomst verschillend interpreteren, wordt de aanvaarding van hun uitleg mede bepaald door de aansluiting bij de civi­lisatie van hun aanhang en door het vertrouwen in de actor. Aanvaarding van zo’n uitleg kan de civilisatie-elementen waarmee zij wordt gelegitimeerd vervolgens op­nieuw versterken.

De staat als bijzondere kring

De staat is binnen deze theorie een bijzondere territoriale kring waarop de alge­mene theorie van krin­gen van toepassing is. Ook de staat kent een kringcivilisatie, elites, instituties, machtsverhou­dingen, sociale sanctionering en processen van ci­viliseren, reproductie en verandering. Zijn bijzonde­re positie berust niet op andere maatschappelijke mechanismen, maar op specifieke kenmerk­en van deze territoria­le kring.

De staat onderscheidt zich van de meeste andere kringen doordat individuen zich niet door eenvou­dige uittreding aan zijn territoriaal bindende regels en instituties kunnen onttrekken. Wie zich binnen het grondgebied bevindt, blijft in beginsel on­derworpen aan de collectief bindende regels van die staat; onttrekking vereist doorgaans meer dan het beëindigen van lidmaatschap of deelname aan een af­zonderlijke kring.

De staat maakt aanspraak op het exclusieve recht binnen zijn territorium dwang en geweld als legitiem middel toe te passen. Zijn maatschappelijke werking berust echter niet uitsluitend op de feitelijke mo­gelijkheid dwang toe te passen. Door civi­liseren en de legitimerende civilisatielus kunnen de le­gitimiteit van de staat, zijn in­stituties en zijn aanspraak op collectief bindende besluitvorming onderd­eel wor­den van persoonlijke en kringcivilisaties. Voor zover individuen deze legitimiteit erken­nen en overeenkomstig de daarmee verbonden rollen, regels en verwachtin­gen handelen, dragen zij zelf bij aan de maatschappelijke werking en reproductie van de staatsorde.

De staat onderscheidt zich tevens doordat zijn sancties uiteindelijk met legitiem geachte dwang kun­nen worden afgedwongen en niet door eenvoudige uittreding kunnen worden ontweken. De com­binatie van territoriale gebondenheid, collectief bindende regels en de aanspraak op een ge­weldsmonopolie geeft staatssanctione­ring daardoor een bijzondere maatschappelijke werking.

De staat kan individuen en kringen verplichten middelen af te staan voor door de staat vastgestelde collectieve doelen. Belastingen zijn daarvan de meest algemene vorm. Anders dan bijdragen aan de meeste andere kringen berust deze afdracht niet noodzakelijk op vrijwillige deelname of individuele instemming met het con­crete doel waarvoor de middelen worden gebruikt.

De bestuurlijke elite kan collectief bindende besluiten en machtsaanspraken legiti­meren door deze voor te stellen als dienend aan het algemeen belang. Wat als al­gemeen belang wordt aangemerkt, wordt mede bepaald vanuit de civilisatie-ele­menten die binnen de bestuurlijke elite en de dominante kringcivilisatie van de staat werkzaam zijn. Deze legitimatie kan in verschillende, onderling concur­rerende of veranderende narratieven worden uitgedrukt en hoeft niet door alle burgers volledig te wor­den gedeeld of geïnternaliseerd om maatschappelijk werkzaam te zijn.

The Art of Revolution

Of een maatschappelijke verandering als revolutie, hervorming of beperkte aan­passing wordt aange­duid, hangt mede af van de verandering zelf en van de civili­satie van degene die haar beoordeelt. De­zelfde maatschappelijke verandering kan daardoor door verschillende individuen en kringen ver­schillend worden gekwalifi­ceerd. Voor de hier beschreven theorie is deze terminologische kwalifi­catie niet be­slissend.

Voor de theorie is het alledaagse etiket daarom niet beslissend. Wel is de reikwijd­te van politieke ver­andering analytisch relevant. Er bestaat verschil tussen een strijd om alternatieve besluiten binnen een bestaande civilisatie, een strijd om af­zonderlijke civilisatie-elementen en een strijd die een sa­menhangend geheel van elementen van de dominante kringcivilisatie en haar instituties raakt. Deze vormen lopen in de werkelijkheid in elkaar over en een veranderingsproces kan tijdens zijn verloop van karakter veranderen.

Voor de hier ontwikkelde theorie blijft het onderliggende mechanisme centraal. Ideeën kunnen wor­den ontwikkeld en gedeeld, in ideeënstelsels en narratieven sa­menhang krijgen, door civiliseren on­derdeel worden van persoonlijke en kringcivi­lisaties en uiteindelijk in instituties worden vastgelegd. Institutionalisering kan machtsbases van actoren versterken en zo bijdragen aan de maatschappelijke werking van die ideeën.

Onder The Art of Revolution wordt verstaan: de theorie over het doelgericht veran­deren van civili­saties en van de maatschappelijke ordeningen die daarop berusten. Het doelgerichte handelen vindt daarbij altijd plaats binnen bredere maatschappe­lijke veranderingsprocessen die ook ongeplan­de en onvoorziene effecten kunnen voortbrengen.

Zowel aan beperkte als aan ingrijpende doelgerichte maatschappelijke veranderin­gen liggen dezelfde fundamentele civilisatiemechanismen ten grondslag. De mate waarin een maatschappelijke verande­ring ingrijpt, verandert niet de fundamentele mechanismen van civiliseren, internalisering, kringvor­ming, macht, institutionali­sering, legitimatie en maatschappelijke verandering. Wel kunnen de om­vang, com­plexiteit, duur en benodigde middelen sterk verschillen.

Bij ingrijpender veranderingen kunnen bewegingen ontstaan die nieuwe ideeën, een ideeënstelsel en een narratief ontwikkelen en verspreiden en civiliserende ver­banden en instituties opbouwen. Zulke bewegingen hoeven niet centraal ontwor­pen of geleid te zijn. Zij kunnen geleidelijk ontstaan, uit­eenlopende richtingen be­vatten en zelf tijdens hun ontwikkeling veranderen. Wanneer hun civilisa­tie-elementen buiten de oorspronkelijke beweging worden geïnternaliseerd, gedeeld en geïnstitutionalis­eerd, kunnen zij bijdragen aan bredere verandering van maat­schappelijke ordeningen en machtsverhoudingen.

Daarmee komt de theorie terug bij haar centrale probleem. Mensen kunnen zich andere maatschap­pelijke verhoudingen voorstellen, deze wenselijk achten en pro­beren anderen ervan te overtuigen. Zo­lang zulke ideeën echter uitsluitend ideeën blijven, verandert de maatschappelijke or­dening nauwe­lijks. Zij krijgen duurzame betekenis wanneer zij onderdeel worden van persoonlijke civilisat­ies, voldoende worden gedeeld om kringcivilisaties te veranderen of nieuwe kringcivilisaties te vormen, en uiteindelijk worden vastgelegd in instituties die menselijk handelen structureel beïn­vloeden.

Dat is het proces waarin ideeën macht worden.